Draagmoederschap kan voor veel gezinnen de vervulling van een langgekoesterde kinderwens betekenen. Toch blijft het juridisch een complex parcours: er bestaat geen specifieke wet die draagmoederschap regelt in België. Voor wensouders én draagmoeders brengt dat behoorlijk wat onzekerheid met zich mee.
Als advocaat familierecht begeleid ik gezinnen door dit proces. In deze blog leg ik uit hoe draagmoederschap juridisch werkt, welke stappen je moet zetten, en waarom goede begeleiding écht essentieel is.
Wat is draagmoederschap?
Bij draagmoederschap draagt een vrouw (de draagmoeder) een kind voor andere ouders (de wensouders). Van bij de start is de bedoeling duidelijk: het kind groeit na de geboorte op bij de wensouders.
In België spreken we over hoogtechnologisch en altruïstisch draagmoederschap:
- Hoogtechnologisch betekent dat het genetisch materiaal van de wensouders (of minstens één van hen) wordt gebruikt. Er is dus geen genetische link tussen het kind en de draagmoeder.
- Altruïstisch houdt in dat er een duurzame vertrouwensband bestaat tussen de draagmoeder en wensouders, zonder financiële stimulans.
Geen specifieke wet = juridische onzekerheid
De grootste uitdaging? Er bestaat geen wet die draagmoederschap expliciet regelt in België.
Dat betekent niet dat het we ons in het Wilde Westen bevinden, maar wel dat we moeten werken met:
- Bestaande regels over afstamming
- Ethische richtlijnen van fertiliteitscentra
- Afspraken tussen partijen
- Beoordeling door rechtbanken als er discussie ontstaat
Kortom: het kán zeker, maar zonder goede juridische en medische begeleiding zit je op glad ijs. Oppassen dus…
Wie wordt nu juridisch ouder?
Zoals je al weet: bij de geboorte is de draagmoeder altijd de juridische moeder. Maar hoe zit het dan met de wensouders? Dat hangt sterk af van of de draagmoeder gehuwd is of niet.
De draagmoeder is niet gehuwd
Is de draagmoeder ongehuwd? Dan ligt het een stuk eenvoudiger. De wensvader kan het kind al tijdens de zwangerschap erkennen via de burgerlijke stand van de gemeente. Dit kan met toestemming van de draagmoeder.
Na de geboorte is dan een adoptieprocedure nodig om het juridisch ouderschap van de draagmoeder over te hevelen naar de wensmoeder.
De draagmoeder is gehuwd
Is de draagmoeder gehuwd? Dan is haar partner automatisch de tweede wettelijke ouder. Als de wensvader ook de genetische vader van het kind is, kan hij al tijdens de zwangerschap het vaderschap betwisten.
Deze procedure verloopt via de familierechtbank, aangezien de echtgenoot van de draagmoeder in beginsel beschouwd wordt als de wettelijke vader. De rechtbank kan de afstammingsband tussen de echtgenoot van de draagmoeder en het kind vernietigen en een nieuwe afstammingsband met de genetische vader vaststellen.
Ook in dit geval is een adoptieprocedure nodig om het juridisch ouderschap over te dragen van de draagmoeder naar de wensmoeder.
Wat als de wensvader geen genetische band heeft met het kind?
Het is mogelijk dat het kind met donorzaad werd verwekt en dus geen genetische band heeft met de wensvader.
Wanneer de draagmoeder niet gehuwd is, vormt dit geen bezwaar om het kind al voor de geboorte te erkennen. Genetische afkomst speelt daarbij geen rol.
Wanneer de draagmoeder gehuwd is, is het echter niet mogelijk om het vaderschap te betwisten op basis van genetische verwantschap (die er nu eenmaal niet is). In dat geval moet ook de wensvader het juridisch ouderschap verwerven via de adoptieprocedure.
Wat als de wensouders een homokoppel vormen?
De procedure voor een homokoppel is gelijkaardig aan die voor een heterokoppel. Ook hier kan de genetische vader het kind al voor de geboorte erkennen, of het vaderschap betwisten indien de draagmoeder gehuwd is. De andere wensouder moet vervolgens via adoptie juridisch ouder worden.
De adoptieprocedure: stap voor stap
Het juridisch ouderschap wordt via een adoptieprocedure overgedragen van de draagmoeder (en haar eventuele partner) op de wensouders.
- Aanmelding tijdens de zwangerschap
Je kan je al aanmelden voor de adoptie van een gekend kind bij het Vlaams Centrum voor Adoptie (VCA). Dit kost € 250.
- Voorbereidingscursus
Na aanmelding word je doorverwezen naar Steunpunt Adoptie voor een verplichte voorbereidingscursus van 1 dag. Je ontvangt een attest van gevolgde voorbereiding.
- Verzoekschrift bij de familierechtbank
Ten vroegste twee maanden na de geboorte kan je de adoptieprocedure starten bij de familierechtbank.
Let op: Het attest van voorbereiding is slechts 1 jaar geldig. Te vroeg aanmelden (bij het begin van de zwangerschap) is dus niet zinvol.
- Beslissing door de rechter
Uiteindelijk beslist de rechter of de adoptie kan worden uitgesproken.
Als de adoptie rond is, ligt het volledige ouderschap bij de wensouders.
Mag een draagmoeder betaald worden?
Neen, commercieel draagmoederschap is verboden in België.
Wat wél kan:
- Vergoeding van kosten die de draagmoeder maakt (kledij, medische kosten, verplaatsingen…)
- Géén loon of financiële stimulans
Het doel blijft: altruïstisch draagmoederschap.
Is een draagmoederschapsovereenkomst bindend?
Hoewel een draagmoederschapsovereenkomst op papier staat, is ze niet juridisch afdwingbaar.
Dat betekent:
- De draagmoeder kan wettelijk niet verplicht worden om afstand te doen van het kind
- De wensouders kunnen op hun beurt niet gedwongen worden het kind op te nemen
Toch is het maken van zo’n overeenkomst echt aan te raden. Het opstellen daagt je uit om op voorhand alle scenario’s te bespreken en maakt intenties helder. Rechters nemen deze documenten serieus bij eventuele geschillen.
Wat kan er in zo’n overeenkomst staan?
- Hoe worden de wensouders bij de zwangerschap betrokken?
- Wie is aanwezig bij medische onderzoeken en de bevalling?
- Hoe worden kosten vergoed en geadministreerd?
- Wat gebeurt er als er tijdens de zwangerschap iets misgaat?
- Welke plaats krijgt de draagmoeder in het leven van het kind?
- Wanneer en hoe lichten we familie in?
- Wat vertellen we het kind later?
Checklist: dit moet je zeker weten
Medische begeleiding is onmisbaar: fertiliteitscentra hanteren strikte ethische regels en weigeren trajecten die niet voldoen.
Juridische begeleiding is echt essentiee: omdat de wetgeving achterloopt, moet je op voorhand alle mogelijke scenario’s in kaart brengen.
Transparante communicatie is cruciaal: misverstanden leiden sneller tot conflicten dan juridische problemen.
Bedenk dat afstamming niet automatisch is: juridisch ouder worden vraagt administratieve en juridische stappen. Zeker voor de wensmoeder.
Komt er verandering?
De voorbije jaren zijn er meermaals wetsvoorstellen ingediend om draagmoederschap duidelijk te regelen. Tot vandaag bestaat er echter nog geen definitieve wet.
Het ziet ernaar uit dat er op termijn wél duidelijke regelgeving zal komen, maar tot die tijd blijven we werken met het bestaande – en dus onvolledige – kader.
Parcours vol onzekerheden
Draagmoederschap kan een prachtige manier zijn om een kinderwens te vervullen, maar juridisch is het helaas nog steeds een parcours vol onzekerheden.
Met de juiste begeleiding, zowel medisch als juridisch, kan het wél op een veilige en transparante manier verlopen voor iedereen.
Overweeg je draagmoederschap of zit je midden in een traject?
Als advocaat familierecht begeleid ik je graag door de juridische stappen. Neem contact op.
